Tag Archives: Taalmuseum

Give your old books a new lease on life

Book a date now for Taalmonument’s advanced book repair and binding courses

Hard on the heels of a highly successful introductory course on book restoration, the Afrikaans Language Museum and Monument (ATM) in Paarl once again offers a course focusing on advanced techniques such as leather binding and gold-foiling from 28 to 30 October 2019. Book repair specialist George Wentzel’s course is suitable for beginners AND participants who have already acquired the basics of book and paper conservation. Wentzel, a qualified master bookbinder with over 45 years of experience, previously worked in the National Library of South Africa’s book conservation section; his passion is teaching this scarce skill, and he has conducted over 40 disaster management and bookbinding workshops all over the country.

During the three-day, bilingual course participants will amongst others create three books each, construct Solander boxes, sew flat sheets and learn a lot more about repairing books. Included are basic concepts, working procedures as well as demonstrations of and practical exercises in end papering, binding, leather binding, casing rounding and backing.

The course fee, including a certificate of attendance and basic tool kit, is R1 750 per person and the workshop takes place from 09:00 to 16:00 daily in the Visitor Centre’s conference room at the Taalmonument. Tea and coffee are included, but participants must bring their own lunch or make use of the coffee shop.

“It was professional, fun and excellent,” said one participant, Elsette Strachan, regarding the introductory course in July 2019. “I especially enjoyed the practical sessions and have gained a new skill,” added another participant, Slindokuhle Tshisevhe. The 16 participants all pointed out that Wentzel is a dynamic and pleasant presenter.

For details and bookings, contact Jeffrey Pietersen on 021 872 3441 or send an e-mail to bemarking2@taalmuseum.co.za. See more regarding the previous course on the Taalmonument’s website and Facebook page.

The ATM annually presents a series of courses and workshops focusing on the development of basic professional skills. This year’s programme includes subjects such as archiving, language tourism and star trails photography. Anyone interested in related subjects are welcome to make suggestions for additional workshops. See www.taalmonument.co.za for more information and follow them on Facebook for the other exciting events happening at the Taalmonument.

Kursus sal nóg boekdele spreek oor herstelwerk

Taalmonument bied gevorderde klasse oor boekherstel en -bindery

Kort op die hakke van ʼn hoogs suksesvolle inleidende kursus oor die herstel van boeke, bied die Afrikaanse Taalmuseum en -monument (ATM) in die Paarl weer ʼn kursus, met die fokus op gevorderde tegnieke soos leerbind- en bladgoudwerk, vanaf 28 tot 30 Oktober 2019 aan. Die boekherstelspesialis George Wentzel se kursus is geskik vir beginners én deelnemers wat reeds basiese boek- en papierherstelwerk onder die knie het. Wentzel, ‘n gekwalifiseerde meesterboekbinder met meer as 45 jaar se ondervinding, het voorheen in die Nasionale Biblioteek van Suid-Afrika se boekbewaringsafdeling gewerk. Sy passie is om hierdie skaars vaardigheid te onderrig en hy het al meer as 40 rampbestuur- en boekbindwerkwinkels oor die land aangebied.

Tydens die tweetalige driedagkursus sal deelnemers onder meer drie boeke maak, Solanderbokse bou, stikwerk van bladsye doen en baie meer oor boekherstelwerk leer. Ingesluit is basiese konsepte, werksprosedures asook demonstrasies van en praktiese oefeninge in skutblaaie, boekbindwerk, leerbindwerk, omhulsel afronding en bladrugsteun.

Die kursus kos R1 750 per persoon wat ʼn sertifikaat van bywoning en ʼn stel basiese gereedskap insluit. Dit vind daagliks van 09:00 tot 16:00 in die Besoekersentrum se konferensielokaal by die by die Taalmonument plaas. Koffie en tee is ingesluit, maar deelnemers moet vir hul eie middagete sorg of van die koffiewinkel gebruik maak.

“Dit was professioneel, pret en uitstekend,” het een deelnemer, Elsette Strachan, rakende die inleidende kursus in Julie 2019 gesê. “Ek het veral die praktiese sessies geniet en ʼn nuwe vaardigheid verkry,” het ʼn ander deelnemer, Slindokuhle Tshisevhe, bygevoeg. Die 16 deelnemers het almal vir Wentzel uitgesonder as ʼn besonder dinamiese en plesierige aanbieder.

Vir besonderhede en besprekings, kontak Jeffrey Pietersen by 021 872 3441 of stuur ʼn e-pos na bemarking2@taalmuseum.co.za. Sien meer oor die vorige kursus op die Taalmonument se webtuiste en Facebook-blad.

Die ATM bied jaarliks ʼn reeks kursusse en werkswinkels aan wat fokus op die ontwikkeling van basiese vakkundige vaardighede. Vanjaar se program sluit onderwerpe soos argivering, taaltoerisme en stersirkelsfotografie in. Voorstelle vir bykomende werkswinkels oor soortgelyke onderwerpe is welkom. Sien www.taalmonument.co.za vir meer en volg hulle op Facebook vir al die ander opwindende geleenthede wat by die Taalmonument plaasvind.

ʼn Vuurwarm rede om nie ʼn voet buite die deur te sit nie

Winter

Nou lê die aarde nagtelang en week
in die donker stil genade van die reën,
en skemer huise en takke daeliks bleek
deur die wit mistigheid en suising heen.
Dis alles ryk en rustig van die swaar
geheime wasdom wat sy paaie vind
deur warm aarde na elke skeut en blaar,
en ver en naby alles duister bind
in vog en vrugbaarheid en groot verlange;
tot ons ’n helder middag skielik sien
die gras blink, en die jong graan teen die hange,
en weet dat alle rus die lewe dien:
hoe kon ek dink dat somer ryker is
as hierdie groei se stil geheimenis?

  • NP van Wyk Louw

Draagbare voetstofies en bedverwarmers is reeds sedert antieke tye in Europa gebruik. Houtskool en olie is gebruik as brandstof. Soms is verhitte bakstene of klippe ook vir die doel gebruik. In ander gevalle is kookwater in gepaste houers van keramiek of metaal gegiet en het dit as verwarmers gedien. In Italië was daar in die 15de eeu voetstofies van klei of brons, in die vorm van ʼn vaas, met ʼn deksel – dit is ʼn scaldino genoem.

Die gebruik van voetstofies was goed gevestig in die Laaglande teen die 17de eeu en het die meeste huise een of meer in gebruik gehad. Skilderye uit die 17de en 18de eeu beeld huislike tonele uit waarin voetstofies aanwesig is. Die gebruik het ook versprei na lande buite Europa.

Die ou Kapenaars het vindingryke idees gehad om warm te bly. Houtvoetstofies met ʼn kolebakkie vol kole het die koue afgeweer. Besoekers aan die Kaap het daarna verwys in hul aantekeninge en sketse, en die bekende Lady Anne Barnard het haar voetstofie saam kerk toe geneem. Sy was nie die enigste persoon wat dit gedoen het nie. Daar is soms tot vier ure lank kerkdiens gehou in die koue kerke en die voetstofies was sekerlik nuttig vir die kerkgangers.

Kaapse voetstofies is meestal van ligte inheemse houtsoorte soos geelhout, sederhout en wit els gemaak. Soms is ingevoerde dennehout ook gebruik. Voetstofies is met groot sorg gemaak en versier. Die vroegste voorbeelde het gaatjies bo-op gehad wat in mooi patrone uitgesny was. Drieblaar-, hartjie- en sterpatrone was van die gewildste motiewe. In die meeste gevalle was die openinge eenvoudig en rond.

Elke voetstofie is met sy eie tessie (kolebakkie) vervaardig. Tessies is van dik yster gemaak sodat dit die hitte van gloeiende kole kon weerstaan. Soms is dit ook van geel- of rooikoper gemaak. Die tessies het handvatsels van duursame donkerhout gehad. Ou Kaapse boedelinventarisse maak ook melding van voetstofies as deel van die inhoud van wonings.

Winternag

O koud is die windjie
en skraal.
En blink in die dof-lig
en kaal,
so wyd as die Heer se genade,
lê die velde in sterlig en skade
En hoog in die rande,
versprei in die brande,
is die grassaad aan roere
soos winkende hande.

O treurig die wysie
op die ooswind se maat,
soos die lied van ʼn meisie
in haar liefde verlaat.
In elk’ grashalm se vou
blink ʼn druppel van dou,
en vinnig verbleek dit
tot ryp in die kou!

  • Eugene Marais

Bronne:

Jo-Marie Rabe, oudhede ghoeroe
Foot warmers: Comfort from the extreme elements in Colonial times
Foot warmers: hot coals, hot water
Meubilering en versiering van die pioniershuis
Johan Friederich Haszner: Duitse sjirurgyn aan die Kaap 1764-1820 JC Pretorius

Rookmus, Tonteldoos en Kwispedoor…

Van Hunks en die duiwel (Beeld: Wikipedia)

Wie weet wat ʼn tonteldoos en kwispedoor is? En wie gebruik nog uitdrukkings soos “Hy maak van sy kies ‘n looikuil” (hy pruim tabak), “Hy rook soos ʼn skoorsteen” (hy rook baie), “Hy het ʼn kooltjie vuur kom haal” (hy het ʼn blitsbesoek afgelê), “Sy twak is nat” (hy misluk) of “Hy kan nie die pyp rook nie” (hy slaag nie)?

Dan is daar boonop die legende van Jan van Hunks en die duiwel. Volgens oorlewering het Van Hunks vroeg in die 18de eeu teen Tafelberg gesit en hom verlustig aan die uitsig terwyl hy gerook en rum gedrink het. Een dag toe die suidooster so kwaai waai, het daar ‘n vreemdeling by hom verby gekom en vir Van Hunks ‘n stopsel tabak gevra. Van Hunks het gespog met sy eie tabakmengsel en rookvermoë. Dit lei tot ‘n uitdaging en ‘n kwaai rokery wat dae aanhou en ‘n dik rookwolk wat eindelik Tafelberg bedek. Skielik het die uitdager sy pyp laat val en ineen gestort. Van Hunks het vooroor gebuig om die vreemdeling met ‘n sluk rum by te bring, maar toe hy die uitdager se hoed van sy kop trek, het hy horings gesien en besef dat hy met die duiwel te doen het. In ‘n helder weerligflits het beide die rokers verdwyn…en ‘n groot rookwolk agtergelaat.

Hierdie legende, wat Tafelberg se wolkkombers verduidelik, het boonop heelwat variasies. Maar waar kom die tabakrook-, pruim- en snuifgewoontes vandaan? {Die Afrikaanse Taalmuseum in die Paarl het talle artefakte wat met hierdie tydperk verband hou. Sien foto’s en beelde onderaan hierdie artikel}

TABAK
Die woord tabak verwys na die plant sowel as produkte wat daarvan vervaardig word. Die oorsprong van die woord is afgelei van die Spaanse naam ‘tabaco’, wat dalk op sy beurt ʼn afleiding was van ʼn woord of beskrywing in die Suid-Amerikaanse Arawaktaal. Daar is méér as 70 plantspesies in die genus Nicotiana van die familie Solanaceae (nagskadu’s), sowel as produkte wat van gedroogde tabakblare vervaardig word, soos sigare en sigarette, snuif, pyptabak, pruimtabak en gegeurde sjisja. Die belangrikste kommersiële spesie, N. tabacum, se oorsprong is in tropiese Sentraal-Amerika.

TABAKPLANT
Duisende jare voordat tabak in Europa bekendheid verwerf het, is daar reeds in die Amerikas tabak gerook vir medisinale redes en het tabak deel gevorm van sjamanistiese rituele. Met die aankoms van die eerste Europeërs in die laat 15de eeu, is tabaksaad bekom en terug geneem na Europa.
Jean Nicot (1530-1600) was ʼn Franse diplomaat wat tabak aan Frankryk bekend gestel het en die woord ‘nikotien’ is van sy van afgelei. Tabak is ook bekend gestel in Portugal in 1558 en Engeland in 1565. Aanvanklik was die gebruik medisinaal van aard, soos die Spaanse dokter, Nicolas Monardes, wat dit in 1571 as ʼn heilsame plant beskryf het wat vir 36 gesondheidsprobleme gebruik kon word!

Tabak is aan Brittanje bekend gestel deur Sir Walter Raleigh wat dit uit Virginië in Noord-Amerika in die laat 16de eeu teruggebring het. Dit was egter baie duur en slegs welgestelde mense kon dit bekostig. Namate tabak in die 17de en 18de eeu gewilder geraak en die aanvraag daarna toegeneem het, was dit later so waardevol dat dit soms as ʼn betaal- of ruilmiddel gedien het. Met die stigting van die verversingspos aan die Kaap in die 17de eeu, is tabak en rookpype as ruilmiddels vir vee aangebied en het tabak en pyprook spoedig ook ‘n belangrike rol in die Kaapse sosiale lewe gespeel.

ROOKPYPE
My pyp, my pyp, hy is my maat
Hy’s by my altyd vroeg of laat,
Hy is my troos en my plesier,
Wil ek hom hê dan is hy hier
(Anoniem)

Gedurende die 16de eeu het kleipype hul verskyning in Engeland gemaak en teen die middel van die 17de eeu was die vervaardiging van dié pype ʼn goed gevestigde bedryf. Tussen 1680 en 1700 het feitlik elke dorp en stad in Engeland pypmakers gehad. Miljoene pype is vervaardig en ook uitgevoer. Pypgrootes en voorkoms het gewissel omdat modes gedurig verander het, maar dit het ook die prys van tabak gereflekteer. So byvoorbeeld het kleiner pype beteken duurder tabak word gerook terwyl groter pype op goedkoper tabak gedui het. Met die vestiging van Engelse pypmakers in Holland gedurende die begin van die 17de eeu, het hierdie bedryf in Hollandse stede soos Haarlem, Gouda en Rotterdam aansienlik toegeneem. In Suid-Afrika is kleipype gekoop of self gemaak as mense afgesonderd geleef het. Pypstele het maklik gebreek of deurgebrand en nuwes kon gemaak word van hout, horing, been of riet.

TONTELDOOS
ʼn Tonteldoos of koletangetjie is gebruik om tabak mee aan te steek. ‘n Tonteldoos is ʼn metaalsilindertjie met ‘n vuurslag wat aan ‘n ketting daaraan vasgemaak is. Die vuurklip of vuursteen is regs bo op die foto in die fotogalery. Die vuurslag bestaan uit koolstofhoudende yster. Die vuursteen word teen die tontel gedruk of vasgeknyp, terwyl die vuursteen teen die metaal ring (vuurslag) gekap word om vonke op die tontel te laat spat. As dit werk, sal die tontel begin smeul en kan daarop geblaas word om ‘n vlammetjie te skep.

Pype is aangesteek deur die vonk van die vuursteen wat die tabak aan die brand gekry het. Tonteldose is algemeen gebruik omdat vuurhoutjies eers vanaf ongeveer 1852 algemeen beskikbaar was. ʼn Nadeel van die tonteldoos is dat die vuurstene stomp geword het. Die koletangetjie is gebruik om ’n lewendige kooltjie vinnig te vervoer om ʼn pyp of meerdere pype aan te steek.

Tabak is geberg in tabaksakke, gemaak van die vel van jong kalfies, rooikatte, dassies, meerkatte en veral robbevel. ʼn Tabaksak was ongeveer 12cm breed en daar is baie moeite mee gedoen, want dit was ʼn pronkstuk.

SNUIF
Nog ʼn gewilde gebruik was om tabak te snuif. Snuif is fyn tabak wat deur die neus ingeasem word, vandaar die naam. Die gebruik het onstaan danksy inwoners van Brasilië wat tabak in rooshout-stampers fyngemaal wat ʼn delikate houtgeur aan die snuif gegee het. Die fyn snuif is dan in lugdigte ryklik versierde beenhouers geberg. Die gebruik het na Europa oorgewaai en in die 16de eeu het die stad Sevilla in Spanje die Europese handelsmonopolie op snuifvervaardiging gehad.

Snuif is dikwels gegeur deur middels soos speserye, vrugtegeure, blomgeure en mentol gebruik. Snuifmakers het hul eie resepte en vermengings gehad wat hulle aan klante voorsien het. Snuifblikkies of -houers is gebruik om die fyn tabak in te hou – gewoonlik ʼn dag se voorraad. Welgestelde mense het pragtige snuifdose gehad van silwer, skilpaddop of hout en wat soms met emalje of klein skilderye, geset in juwele, versier was. Meeste was egter eenvoudige metaal- of papier mache-dosies met die doel om snuif droog te hou. Die Hollanders het snuif reeds in 1560 in gebruik gehad.

PRUIM
Koutabak, pruimtabak en pruimtwak verwys na die gebruik om ʼn stukkie tabak van ʼn rol af te sny en dit dan te kou totdat die pruimpie, soos wat die kousel bekend gestaan het, deurgekou en uitgespoeg is. Dit is ʼn ou gebruik wat die Europeërs in die Amerikas waargeneem het in die 15de eeu aan Europa bekendgestel het.

KWISPEDOOR
ʼn Spoegbakkie, pruimpot of kwispedoor is ‘n bakkie of houer waarin gespoeg word om van vloeistof of ‘n oormaat speeksel en slym sowel as van kousels tabak ontslae te raak. Die woord ‘kwispedoor’ is afgelei van die Portugese woord ‘cuspidor’, wat spoegpot beteken. Die gebruik van spoegbakkies het via die VOC na Holland en later na Suid-Afrika gekom.

ROOKMUS
Tydens die 1850’s het rookmusse gewild geraak en is dit dikwels saam met rookbaadjies van fluweel, pluis, merino of flennie gedra. Mans het dit aangetrek wanneer hulle gerook of ontspan het sodat hul klere en hare nie na rook moes ruik nie. Die musse is gewoonlik van velt, fluweel, wol of sy gemaak en met kleurvolle gare borduur, met ʼn tossel aan die plat bokant. Die musse is slegs in die huis gedra en is ook soms gebruik om die kop warm te hou.

GEVARE VAN TABAK
Met die verloop van tyd en vooruitgang in mediese kennis, weet die mensdom nou dat die gebruik van tabak uiters skadelik vir die liggaam kan wees.

BRONNE
Op Trek – Redakteur C Pretorius 1988
Voortrekkerlewe: Agter die skerms op die Groot Trek – R Carstens & PW Grobbelaar 1988
Vanished lifestyles, The early Cape Khoi and San – HP Steyn 1990
History of Tobacco – Wikipedia
History of Smoking – Wikipedia
Beelde en inligting ontleen aan Internet/Wikipedia, tensy anders vermeld

Taalmonument 1975-2020 “Grounded in Africa”

The iconic Afrikaans Language Museum and Monument celebrates its 45th birthday in 2020. We therefore plan to turn 2020 into a grand year with numerous additional activities and celebrations to revel in the rich diversity of Afrikaans’s roots AND its contemporary forms.